Ο Θάνατος: σημασία και συμβολισμός της κάρτας Ταρό

Η κάρτα με μια ματιά

Η εικόνα της κάρτας

Στο Ταρό Sol da Alma, ο Θάνατος είναι ένας σκελετός καβάλα σε ένα λευκό άλογο, που προχωρά με βήμα αργό στην όχθη ενός πλατιού ποταμού. Το άλογο φορά ένα σκούρο κάλυμμα κεντημένο με χρυσούς σταυρούς· ο σκελετός κρατά τα ηνία και ένα κοντάρι με μια μαύρη σημαία, όπου είναι ζωγραφισμένο ένα μεγάλο λευκό λουλούδι με πέντε πέταλα. Στο έδαφος, μπροστά από το άλογο, κείτεται ένας άντρας με γαλάζια ρούχα και χρυσά κεντήματα, με τα μάτια κλειστά, και δίπλα στο κεφάλι του, πεσμένο στο χώμα, ένα χρυσό στέμμα. Κοντά του, με γυρισμένη την πλάτη, στέκεται όρθια μια μορφή με κόκκινο μανδύα και ψηλή χρυσή μίτρα· δύο παιδιά — το ένα γονατιστό, το άλλο όρθιο — απλώνουν ροζ λουλούδια προς τον καβαλάρη. Στο βάθος, πάνω στο νερό, περνά μια βάρκα, και στην απέναντι όχθη υψώνονται οι πύργοι ενός κάστρου. Ο ήλιος είναι χαμηλά στον ορίζοντα, και ένα ουράνιο τόξο διασχίζει τον ροζ και γαλάζιο ουρανό.

Στο Rider-Waite-Smith, του 1909, η σκηνή είναι στην ουσία η ίδια, και από αυτήν ξεκίνησε η ζωγραφιά του Sol da Alma: ένας σκελετός με μαύρη πανοπλία, πάνω σε λευκό άλογο, με μια μαύρη σημαία όπου υπάρχει ένα λευκό ρόδο· ένας βασιλιάς πεσμένος στο έδαφος, με το στέμμα δίπλα του· ένας επίσκοπος με μίτρα, όρθιος, με τα χέρια ενωμένα· μια νέα που γυρίζει αλλού το πρόσωπο και ένα παιδί που προσφέρει λουλούδια· ένα ποτάμι με μια βάρκα και, στο βάθος, ένας ήλιος που ανατέλλει ανάμεσα σε δύο πύργους. Το Sol da Alma αφαίρεσε την πανοπλία από τον σκελετό, μαλάκωσε τη χειρονομία της νέας, που εδώ προσφέρει κι εκείνη λουλούδια, έβαλε τους πύργους στην όχθη του ποταμού και πρόσθεσε το ουράνιο τόξο — ένα σημάδι περάσματος και υπόσχεσης που δεν υπάρχει στο πρωτότυπο.

Στο Ταρό της Μασσαλίας, η κάρτα έχει τον αριθμό XIII και δεν έχει γραμμένο όνομα. Ένας σκελετός θερίζει με ένα δρεπάνι ένα σκοτεινό χωράφι, απ' όπου ξεπροβάλλουν χέρια, πόδια και κεφάλια — ένα από αυτά με στέμμα. Δεν υπάρχει ούτε άλογο ούτε σημαία: υπάρχει μόνο η κίνηση του θερισμού, και ό,τι κόπηκε να φυτρώνει από τη γη.

Ο συμβολισμός, λεπτομέρεια προς λεπτομέρεια

Ο Θάνατος είναι μια κάρτα γεμάτη μορφές, και καθεμία αντιδρά διαφορετικά στο ίδιο γεγονός. Αυτό είναι το μάθημά της: το τέλος φτάνει σε όλους, αλλά ο καθένας το δέχεται με τον δικό του τρόπο.

Ο σκελετός

Αυτό που μένει όταν χαθεί ό,τι είναι περαστικό: η δομή, το ουσιώδες. Ο Θάνατος γδύνει τα πράγματα ως το κόκαλο.

Το λευκό άλογο

Η δύναμη του χρόνου που προχωρά και δεν σταματά. Το λευκό μιλά για αγνότητα: το τέλος δεν είναι τιμωρία, είναι κάθαρση.

Η μαύρη σημαία με το λευκό λουλούδι

Η ζωή μέσα στο τέλος. Το λουλούδι με τα πέντε πέταλα — ένα λευκό ρόδο στο Rider-Waite-Smith — είναι σύμβολο ανανέωσης και αγνότητας πάνω στο μαύρο φόντο του πένθους.

Ο πεσμένος βασιλιάς και το στέμμα στο χώμα

Ούτε η εξουσία ξεφεύγει από το τέλος. Ό,τι έμοιαζε σταθερό και σίγουρο στο τέλος πέφτει· το στέμμα μένει στη γη, όπως καθετί που ανήκει στον κόσμο.

Η μορφή με τη μίτρα

Η θρησκευτική εξουσία, που υποδέχεται τον καβαλάρη όρθια. Μπορεί να διαβαστεί ως η τελετουργική αποδοχή του τέλους, ή ως η προσπάθεια να διαπραγματευτεί κανείς μαζί του.

Τα παιδιά με τα λουλούδια

Η αθωότητα που δεν φοβάται. Όποιος δεν έχει μάθει ακόμη να γαντζώνεται από τα πράγματα υποδέχεται την αλλαγή με ανοιχτές αγκάλες.

Το ποτάμι και η βάρκα

Το πέρασμα από τη μια όχθη στην άλλη. Σε πολλές αρχαίες παραδόσεις, το ποτάμι χωρίζει τους κόσμους, και η βάρκα μεταφέρει από τον έναν στον άλλον.

Οι πύργοι και ο χαμηλός ήλιος

Το κατώφλι και ο ορίζοντας. Στο Rider-Waite-Smith ο ήλιος ανατέλλει ανάμεσα σε δύο πύργους· στο Sol da Alma βρίσκεται χαμηλά πάνω από το νερό. Και στα δύο, αυτό που τελειώνει ανοίγει δρόμο σε ένα καινούργιο φως.

Το ουράνιο τόξο

Στο Sol da Alma, η γέφυρα ανάμεσα στον ουρανό και τη γη και η υπόσχεση μετά την καταιγίδα: το τέλος φέρνει μαζί του μια διαθήκη με αυτό που έρχεται.

Το δρεπάνι (Μασσαλία)

Η τομή που καθαρίζει το χωράφι για την επόμενη σπορά. Το να θερίζεις δεν είναι να καταστρέφεις: είναι να μαζεύεις ό,τι είχε ωριμάσει και να ετοιμάζεις τη γη.

Η ιστορία του Θανάτου

Ο Θάνατος υπάρχει στο Ταρό από τις πρώτες ιταλικές τράπουλες του 15ου αιώνα, όπου ονομαζόταν απλώς La Morte και απεικονιζόταν ως σκελετός. Η εικόνα προερχόταν από την τέχνη του τέλους του Μεσαίωνα, σημαδεμένη από τις μεγάλες επιδημίες: ο θάνατος που θερίζει χωρίς να ξεχωρίζει πλούσιους και φτωχούς, ο χορός του θανάτου όπου βασιλιάδες, επίσκοποι και χωρικοί οδηγούνται από το ίδιο χέρι. Αυτή την ισότητα μπροστά στο τέλος φυλάει η κάρτα από την αρχή.

Στο Ταρό της Μασσαλίας, που παγιώθηκε ανάμεσα στον 17ο και τον 18ο αιώνα, η κάρτα XIII είναι η μόνη της Μεγάλης Αρκάνας που δεν έχει γραμμένο όνομα. Γι' αυτό οι Γάλλοι συγγραφείς την ονομάζουν «l'Arcane sans nom», το αρκάνο χωρίς όνομα. Δεν είναι βέβαιο αν η παράλειψη ήταν δεισιδαιμονία, σύνεση ή παράδοση του εργαστηρίου, και δεν αξίζει να επινοούμε λόγους· το γεγονός είναι ότι η κάρτα έφτασε έτσι ως τις μέρες μας, και ότι πολλοί αναγνώστες βλέπουν στη σιωπή του ονόματος μια μορφή σεβασμού.

Η εικόνα του καβαλάρη είναι σύγχρονη. Ο Arthur Edward Waite και η Pamela Colman Smith, στην τράπουλα του 1909, αντικατέστησαν τον θεριστή με τον σκελετό με την πανοπλία πάνω στο άλογο, με τη σημαία του λευκού ρόδου, και του πρόσθεσαν τις μορφές του βασιλιά, του επισκόπου, της νέας και του παιδιού. Το Ερμητικό Τάγμα της Golden Dawn, στα τέλη του 19ου αιώνα, του είχε αποδώσει το ζώδιο του Σκορπιού και το εβραϊκό γράμμα Nun. Ο αποκρυφισμός εκείνης της εποχής ήταν επίσης αυτός που παγίωσε την ανάγνωση της κάρτας ως μεταμόρφωσης, και όχι ως κυριολεκτικού θανάτου.

Ο Θάνατος όρθιος: η σημασία

Όρθιος, ο Θάνατος είναι η κάρτα του αναγκαίου τέλους. Κάτι έφτασε στο τέρμα του: μια δουλειά, μια σχέση, ένα σπίτι, μια φάση, μια πεποίθηση, μια εκδοχή του εαυτού σας. Η κάρτα δεν ρωτά αν ο άνθρωπος συμφωνεί — αναγγέλλει ότι το τέλος βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Πολλές φορές επιβεβαιώνει αυτό που ο άνθρωπος ήξερε ήδη και δεν είχε βρει ακόμη το θάρρος να δεχτεί.

Είναι κάρτα βαθιάς μεταμόρφωσης. Αυτό που ακολουθεί δεν είναι συνέχεια εκείνου που υπήρχε, είναι κάτι άλλο. Γι' αυτό μπορεί να βιωθεί με πόνο, με φόβο ή με ανακούφιση — εξαρτάται από το τι τελειώνει. Σχεδόν πάντα όμως, κοιτάζοντας πίσω, καταλαβαίνει κανείς ότι το τέλος ήταν αναγκαίο: ό,τι δεν τελειώνει καταλαμβάνει τη θέση εκείνου που χρειάζεται να γεννηθεί.

Μιλά επίσης για εκούσιες τομές: να αφήσετε μια συνήθεια, να απομακρυνθείτε από έναν άνθρωπο που σας κάνει κακό, να κλείσετε ένα κεφάλαιο. Ο Θάνατος είναι γρήγορος και καθαρός· δεν του αρέσουν τα ημίμετρα. Σε μια ερώτηση για μια αλλαγή, λέει ότι αυτή είναι αναπόφευκτη και ότι το καλύτερο είναι να τη συνοδεύσετε αντί να της αντισταθείτε.

Ο Θάνατος ανάποδος

Ανάποδος, ο Θάνατος δεν παύει να αναγγέλλει ένα τέλος: είναι το ίδιο τέλος, αλλά αρνημένο ή μπλοκαρισμένο. Ο άνθρωπος γαντζώνεται από ό,τι έχει ήδη πεθάνει — μια τελειωμένη σχέση, μια δουλειά χωρίς μέλλον, έναν τρόπο ζωής που δεν εξυπηρετεί πια — και παρατείνει την αγωνία αντί να τη συντομεύσει. Η μετάβαση μένει στη μέση: ούτε το παλιό συνεχίζεται, ούτε το καινούργιο αρχίζει.

Μπορεί να δείχνει φόβο της αλλαγής, προσκόλληση, νοσταλγία, ή την προσπάθεια να σωθεί ό,τι δεν σώζεται. Κάποτε μιλά για μια αργή μεταμόρφωση, που γίνεται από μέσα πριν φανεί απ' έξω. Η συμβουλή είναι η ίδια με της όρθιας κάρτας, με περισσότερη επείγουσα ανάγκη: αφήστε το. Όσο περισσότερο αντιστέκεται κανείς στο τέλος, τόσο περισσότερο αυτό διαρκεί.

Ο Θάνατος στην αγάπη

Στην αγάπη, ο Θάνατος μιλά για το τέλος μιας φάσης. Μπορεί να είναι το τέλος μιας σχέσης — ιδίως αν είχε ήδη εξαντληθεί —, μπορεί όμως να είναι και το τέλος ενός σταδίου μέσα στη σχέση: το αρχικό πάθος που δίνει τη θέση του σε κάτι άλλο, μια κρίση που αναγκάζει να ξαναεφευρεθούν τα πάντα, μια βαθιά αλλαγή στον τρόπο που είστε μαζί. Για όποιον μένει ακόμη δεμένος σε μια περασμένη σχέση, είναι το σημάδι ότι ήρθε η ώρα να την αφήσει να φύγει.

Για όσους είναι μόνοι, μπορεί να αναγγέλλει το τέλος μιας περιόδου μοναξιάς, ή την ανάγκη να αφήσετε παλιά μοτίβα πριν βρείτε κάποιον. Ανάποδος, είναι η προειδοποίηση για τη σχέση που έχει ήδη τελειώσει και συνεχίζεται από φόβο, ή για τη δυσκολία να πενθήσει κανείς κάποιον.

Ο Θάνατος στην εργασία και στα χρήματα

Στην εργασία, ο Θάνατος δείχνει βαθιές αλλαγές: το τέλος μιας δουλειάς, ενός σχεδίου, ενός ρόλου, μια αναδιάρθρωση, μια αλλαγή σταδιοδρομίας. Μπορεί να επιβάλλεται ή να επιλέγεται, αλλά σπάνια είναι μικρή. Σε πολλές περιπτώσεις είναι μια απελευθέρωση — το τέλος μιας κατάστασης που δεν είχε πια νόημα και ο χώρος για να αρχίσει μια άλλη.

Στα χρήματα, ζητά να κόψετε ό,τι δεν λειτουργεί: άχρηστα έξοδα, επενδύσεις που δεν αποδίδουν, παλιά χρέη που σέρνονται. Μπορεί να δείχνει το τέλος μιας πηγής εισοδήματος και την ανάγκη να βρεθεί μια άλλη. Ανάποδος, προειδοποιεί για το πείσμα να κρατά κανείς μια νεκρή επιχείρηση ή επένδυση επειδή δεν θέλει να δεχτεί την απώλεια.

Ο Θάνατος στην υγεία και στην ευεξία

Στις ερωτήσεις για την ευεξία, ο Θάνατος δεν είναι σωματική πρόβλεψη: μιλά για το να βάλετε τέλος σε συνήθειες που φθείρουν και να αρχίσετε άλλες, για ανανέωση και για αλλαγή τρόπου ζωής. Ανάποδος, θυμίζει τη δυσκολία να αφήσει κανείς ό,τι του κάνει κακό. Οι κάρτες δεν υποκαθιστούν καμία φροντίδα υγείας: η ανάγνωση μιλά για στάση, και όχι για διάγνωση.

Ο Θάνατος στην πνευματική ζωή

Στον εσωτερικό δρόμο, ο Θάνατος είναι η κάρτα της μεταμόρφωσης. Πολλές παραδόσεις μιλούν για την ανάγκη να «πεθάνει» κανείς ως προς μια παλιά ταυτότητα για να μπορέσει να ξαναγεννηθεί — να αφήσει το εγώ, τις βεβαιότητες, την εικόνα που έχει για τον εαυτό του. Είναι μία από τις κεντρικές κάρτες κάθε εσωτερικής πορείας: χωρίς αυτήν, τίποτα δεν αλλάζει πραγματικά. Για πολλούς αναγνώστες είναι επίσης η κάρτα της παροδικότητας — η αποδοχή ότι όλα περνούν, και ότι εκεί ακριβώς βρίσκεται η ελευθερία.

Ο Θάνατος ως συμβουλή

Ως συμβουλή, ο Θάνατος λέει: αφήστε το να φύγει. Μη γαντζώνεστε από ό,τι έχει ήδη τελειώσει· πενθήστε, κλείστε το κεφάλαιο, κόψτε ό,τι πρέπει να κοπεί. Και εμπιστευθείτε αυτό που ακολουθεί, ακόμη κι αν δεν φαίνεται ακόμη. Ένα τέλος που το ζει κανείς σωστά είναι η καλύτερη αρχή που μπορεί να έχει.

Ο Θάνατος στις θέσεις ενός απλώματος

Στο παρελθόν

Ένα τέλος που άλλαξε τα πάντα και του οποίου οι συνέπειες γίνονται ακόμη αισθητές· μια φάση που έκλεισε και άνοιξε χώρο για το παρόν.

Στο παρόν

Μια μεταμόρφωση σε εξέλιξη. Κάτι τελειώνει, και το καλύτερο είναι να μην αντιστέκεστε.

Στο μέλλον

Ένα τέλος που πλησιάζει, αναγκαίο και λυτρωτικό, το οποίο θα προετοιμάσει μια νέα φάση.

Ως εμπόδιο

Η προσκόλληση σε ό,τι έχει ήδη τελειώσει, ο φόβος της αλλαγής, η μετάβαση που δεν αφήνεται να γίνει.

Ως αποτέλεσμα

Το ζήτημα τελειώνει — και με αυτό το τέλος ανοίγει χώρος για κάτι άλλο.

Αριθμολογία και αντιστοιχίες

Το δεκατρία είναι ο αριθμός που έρχεται μετά τον πλήρη κύκλο του δώδεκα: το ένα βήμα παραπάνω, που αναγκάζει να βγει κανείς από τη γνωστή τάξη. Γι' αυτό είναι παραδοσιακά αριθμός αλλαγής και δυσφορίας. Τα ψηφία του, αν προστεθούν, δίνουν τέσσερα — τον αριθμό της δομής —, σαν να φέρνει ήδη το τέλος μέσα του τη βάση μιας νέας τάξης. Στη σειρά της Μεγάλης Αρκάνας, ο Θάνατος έρχεται μετά τον Κρεμασμένο και πριν από την Εγκράτεια: μετά την παύση, η τομή· μετά την τομή, η αργή ανασύνθεση.

Στην παράδοση της Golden Dawn, αντιστοιχεί στο ζώδιο του Σκορπιού, ζώδιο του Νερού που συνδέεται με τη μεταμόρφωση, το βάθος και την αναγέννηση, και στο εβραϊκό γράμμα Nun, που συνδέεται με το ψάρι — τη ζωή που κινείται στα βαθιά νερά. Η παραδοσιακή αστρολογία δίνει στον Σκορπιό κυβερνήτη τον Άρη· η σύγχρονη, τον Πλούτωνα, τον πλανήτη των ριζικών μεταμορφώσεων.

Συνδυασμοί με άλλες κάρτες

• Ο Τρελός — Ένα τέλος που απελευθερώνει: αυτό που τελειώνει αφήνει τον δρόμο ελεύθερο για να ξεκινήσετε από το μηδέν.
• Ο Πύργος — Μια ριζική και ξαφνική αλλαγή: ό,τι ήταν ψεύτικο πέφτει μονομιάς.
• Η Κρίση — Αναγέννηση: μετά το τέλος, ένα ξύπνημα και μια δεύτερη ευκαιρία.
• Το Αστέρι — Ελπίδα μετά την απώλεια· η γιατρειά που έρχεται μετά το πένθος.
• Ο Κρεμασμένος — Η αναμονή τελειώνει: ό,τι ήταν σε εκκρεμότητα κλείνει, και η αλλαγή μπορεί να προχωρήσει.
• Ο Τροχός της Τύχης — Το τέλος ενός ολόκληρου κύκλου και η αρχή ενός άλλου — μια αναπόφευκτη στροφή.
• Η Εγκράτεια — Μια μεταμόρφωση που γίνεται αργά και με ισορροπία· η ανασύνθεση μετά την τομή.
• Πέντε των Κυπέλλων — Πένθος και απώλεια: χρειάζεται να κλάψετε για ό,τι τελείωσε πριν δείτε τι απέμεινε.
• Δέκα των Σπαθιών — Ένα οριστικό και επώδυνο τέλος — αλλά αγγίξατε τον πάτο, και από εδώ και πέρα ο δρόμος είναι μόνο ανηφορικός.
• Δέκα των Πεντάκλων — Αλλαγές στην οικογένεια, στο σπίτι ή στην περιουσία· μια κληρονομιά, μια μοιρασιά.
• Οκτώ των Κυπέλλων — Να αφήσετε πίσω ό,τι δεν σας τρέφει πια, από δική σας επιλογή.
• Έξι των Ράβδων — Μια αλλαγή που, τελικά, φέρνει αναγνώριση και μια νίκη.